Genel Ses Dizilerinin Oluşumu

Bir ulusun müzik yapılarında kullandığı bütün sesleri bir sekizli içinde bir araya toplayan dizilere o ulusun müziğinin genel dizisi diyoruz. İşitme sistemimizIe
algılayabildiğimiz bütünü genel dizilere girmediği gibi, gcncl dizilerdeki seslcrin bütünü de aynı bir müzik yapıtında kullanılmaz Müzik yapıtları genel diziden şcçilmiş belirli bazı seslerden oluşturulur. Çeşitli yapıtlarda genel diziden seçilmiş başka başka sesler kullanılabilir Genel dizilerden seçilerek oluşturulan ve müzik yapılılarınım gerçekleştirmekte kullanılan daha az sesli dizilere özel diziler diyoruz. Genel dizinin bir tane oluşuna karşılık özel dizilcrin birçok olabileceği ve ayrıca, özel bir dizideki ses sayısının genel dizidekinden az olacağı açıktır. Bir ulusun genel dizisi ve o diziden türetilmiş özel dizilerin tamamı o ulusun müziğinin sistemini
Oluşturur.

Seçilen seslerin yapısı nasıl saptanmıştır ? keyfimizce seler seçerek yeni ses sistemlcri yaratabilir miyiz? Ncdcn çeşitli ulusların ses
sistemleri birbirinden değişik olabiliyor’? Bu değişik sistemler birbirinden bağımsız mıdır yoksa ayalarında ilişkiler var mıdır? Gerecek sayfalarda işte bu ve buna
bcnzcr somların yanıtlarım arayacak ve ayrıca bizim için önemli olan ses sistemlerini ayrıntılarıyla ınceleyeceğiz Şimdi, İlkel İnsanımızın, telin herhangi bir yerinc basmadan çaldığı zaman v frekanslı bir ses çıkaran tek telli çalgısını çalıp durduğunu düşünelim. Hep sesi uzun Süre dinlcmcnin ilkel bir insan için bile
bıktırıcı Olacağı açıktır, Bu nedenle, bir süre sonra parmağını telin üzerindc gezdirerek birçok ses elde edebilecek, ama bunlardan yalnızca birisini seçecek ve
onun çıktığı yere bir perdc bağlayacaktır. Bu sesin frekansı ne kadar oludu! Tek telli bir çalgıdan çıkan v frekanslı doğal sesin içinde v, 2v, 3v, frekanslı
seslerın dc bulunacağım, arna insanın işitme sisteminin nonnal koşullarda bunların ancak ilk üçünü algılayabileceğini biliyoruz Temci sesten sonra en
büyük enerjiyi taşıyan dolayısıyla işitme sistemimizde en belirgin olarak kaydedilmiş bulunan selen ikinci seslerdir (2 v frekanslı sestir). Üçüncü sesden daha az
etkilidir.
Öyleyse. ilkel insanımız çalgısında 2v frekanslı sesin çıktığı yere (telin tam ortasına) bir bağlayacak ve bir süre de açık tele vurarak ve bu perdeye basarak çıkardığı iki sesle oyalanacaktır. v ve 2v frekanslı sesler, hangi sırayla olursa olsun. çıkarıldıklarında bir tınlayış ve bitiş duygusu uyandırırlar. Bir arada çıkarıldıkları zaman da birbirine  uyar ve işitme sistemimizde bir uyumsuzluk dengesizlik etkisi bırakmazlar.

Gerçekte ilk insanların bile bir kaç sesi bir arada dinlemeye alışmış olmaları, çok doğaldır, yaşadığı mağarada çıkan bir sesin yankı ile daha sonra çıkan sesle birleşmeşerek bir duygu oluşturması ilgi çekici olmalıdır Çok sesli nüzjğin Avrupa’da büyük bir sanat haline getirildiği kuşkusuzdur. ama birkaç sesi birlikte
çıkarmayı ilk akıl edenlerin batı uygarlığı olduğunu düşünmek çok kuşkuludur.

Geliştirilmiş çok seslilik bir uygarlık ürünüdür amat çok sesliliğin kendisi bir uygarlık basamağı değildir. Çok sesli müziğin ilkeli ve gelişmişi olduğu gibi tek sesli
müziğin de ilkeli ve gelişmişi vardır ve gelişmiş tek sesli müzik de bir uygarlık belirtisidir. Tarih boyunca çok seslilikten haberli çok geri toplumlar görüldüğü gibi, çok seslilikten habersiz görünen çok ileri toplumlar da görülmüştür. Nitekim, Ortaçağda dünyanın en uygar toplumları olan doğulu toplumlar kesinlikle tek sesli bir müziği geliştirirlerken onlara göre ilkel sayılabilecek batılılar çok sesli müziği geliştiriyorlardı. Uygarlığı gösteren ölçüt tek sesli veya çok sesli müziğe yönelme değil, tek sesli veya çok sesli müziğin geliştirilme derecesidir, Çalgımızdan elde edilebilen 2v ve v frekanslı seslerin arasında, 2vıv- 2/1 – aralığı (sekizli aralığı) vardır. [2Y frekanslı sesi veren tel boyunun v frekanslı sesi veren tel boyuna oranı (bağıl boy) ise, frekans oranının (bağıl frekansın) tersine eşittir: I İlkel insanımız
çalgısını çaldıkça bu aralık beynine iyice yerleşecektir.

Bu yerleşme temelli ve etkilidir ki, bugün dahi, müzikte kullandığımız doğal veya yapma aralıklardan oluşturulan dizilerin sekizli aralığı içine yerleştirilmesinden başka bir seçenek düşünülmüyor.Bu aralık, en ilkellerden en gelişmişlere kadar bütün müziklerdeki genel ve özxl dizilerin temelini (sınırım) oluşturur. İlkel insanımızın hep sekizli aralığını duymaktan zamanla bıkacağı ve değişik aralıklar sağlayacak yeni seslcr arayacağı kuşkusuzdur. Bu arayış sırasında ilgisini ilk çekecek sesin. doğal sesin içindc 2 v sesinden sonra gelen bir önem taşıyan 3 v frekanslı ses olacağı da açıktır, (Bu ses, doğal sesin içindeki bilcşcnlcrdcn biridir ve işitme sisteminc yerleşmiş olan son selendir.) Öyleyse, parmağını telin üzerinde gezdirerek bu sesi bulacaktın Bu ses 2b/v aralığının dışındadır. Fakat bu sesin alt sekizlisi olan ve onunla aynı duyguyu veren, 3 vn frekanslı sesi de arayıp bulabilir ve telin o noktasına bir FWde bağlayabilir. Bu FMdeden çıkan sesle temel ses (açık telden çıkan ses) arasında aralığı vardır. Yani bu sesin bağıl frekansı 1,5Wdür. Bu sesi veren bağıl tel boyu ise 0,667 ‘din Yani, eğer temel cm uzunluğunda bir telden çıkıyorsa, bu ses 66,7 cm uzunluğunda bir telden çıkacaktır, Durumu daha kolay izleyebilmek için, bundan sonra elde edeceğimiz bütün sesleri, gerektiği biçimde sekizlileriyle değiştirerek hep v ve 2v seslerinin arasına görülecek ve böylece, adım adım, aralığına (bir sekizli aralığına) yerleşmiş ses dizileri
oluşturacağız.
Ayrıca, temel sesin mutlak frekansının I olduğunu varsayacağız Böylece, oluşturulan dizilerdeki diğer seslerle temel ses arasındaki aralıklar (bağıl frekanslar) aynı zamanda o seslerin mutlak frekansları gibi de düşünülebilecektir. Şimdi artık çalgımızda  Bu perdelerden elde edilen seslerin frekansları ı 1,000, ve Temel sesle diğer sesler arasında ve aralıkları vardır (Temel sesin kendisiyle oluşturduğu aralığın bağıl frekansı ses için  tel boyu I iken, diğcrlcri için 0,667 ve Temel ses cm uzunluğunda bir telden çıkarken, diğerleri 66,7 ve 50,0 cm uzunluğundaki tellerden çıkmaktadır. (Bağıl frekansları veya gibi ondalık kesirlerle gösterebildiğimiz gibi, 1/1, 312 ve 2/1 gibi bayağı kesirlerle de gösterebiliriz Bu bayağı kesirler de 3’ün ve 2’nin kuvvetleri halinde ifade edilebilir: 30/20
31121, 21/32… vb.) Acaba bu üç perdenin birinden öbürüne geçerken hangi aralıkları elde ederiz? I numaralı perdeyle O numaralı perde arasında,
21/30 yani aralığı vardır, 2 numaralı perde ile 0 numaralı perde arasında, 3121 yani aralığı vardır. I numaralı, perde ile 2 numaralı perde arasında ise, kendiliğinden, 22/31 yani 1,333 aralığı oluşmuştur. Dizilerin gelişme basamağındaki 2 numaralı dizi (I numaralı dizi, temel ses ile dizidir)
olarak sekizlisinden oluşan adlandırabileceğimiz bu iki sesli (I numaralı ses 0 numaralı sesin sekizlisi olduğu için ikisinin farklı olmadığı düşünülür) diziden başka bir müzik aralığı elde edilemez Bir Süre bu aralıklarla oyalanabilen ilkel insanımız, çalgısını zenginleştirmek için yeni bir perde bağlamak isteyecek ve aralığının ortaya çıkmasıyla aynı anda kendini gösteren 1,333 aralığını temel sesten itibaren elde edebilmek için bir bağlayacaktır, Böylece, üç tane farklı bulunan 3 numaralı dizi elde edilecektir.

sesin kendisiyle oluşturduğu aralığın bağıl frekansı Temel ses için bağıl tel iken, diğerleri için 0,667 ve Temel ses cm uzunluğunda bir telden çıkarken, diğerleri 66,7 ve 50,0 cm uzunluğundaki tellerden çıkmaktadır, (Bağıl frekansları veya gibi ondalık kesirlerle gösterebildiğimiz gibi, 1/1, 312 ve 2/1 gibi bayağı de gösterebiliriz Bu bayağı kesirler de 3’ün ve 2’nin kuvvetleri halinde ifade edilebilir: 3020, 31,21, 21/30,… vb.) Acaba bu üç çxrdcnin birinden öbürüne geçerken
hangi aralıkları elde ederiz? I numaralı perrdcyle 0 numaralı perde arasında, 21/30 yani aralığı vardır. 2 numaralı perde ile 0 numaralı perde arasında,
yani 1,500 aralığı vardır. I numaralı, perde ile 2 numaralı perde arasında ise, kendiliğinden, z 22/31 yani 1,333 aralığı oluşmuştur. Dizilerin gelişme basamağındaki 2 numaralı dizi (I numarah dizi, temel ses ile dizidir) olarak oluşan sekizlisinden adlandırabileceğimiz bu iki sesli (I numaralı ses O numaralı sesin sekizlisi olduğu için ikisinin farklı olmadığı düşünülür) diziden başka bir müzik aralığı elde edilemez.

Bir süre bu aralıklarla oyalanabilen İlkel insanımız, çalgısını zenginleştirmek için yeni bir perde bağlamak isteyecek ve aralığının ortaya çıkmasıyla aynı
anda kendini gösteren 1,333 (dörtlü) aralığını temel sesten itibaren elde edebilmek için bir perde bağlayacaktır. Böylece, üç tane farklı perdesi bulunan 3
numaralı dizi elde edilecektir.

Dizileri bir doğru üzrrindc gösterebildiğimiz gibi, 0 ve I numaralı scslcrin aynı ses olduğunu düşünerek bir çember veya daha iyisi bir spiral ümrinde de
gösterebiliriz. Ana sesle birlikte 3 numaralı diziyi oluşturan bu üç ses, müziğin doğuşunun ilk basamaklarının ürünüdür. Bütün müzik sistemlerinde hepsi birden yer alır. Yani, bağıl frekansları 1,000, 1,333, 1,500 ve 2,000 (koma değerleri 0,0, 22,0, 31,0 ve 53,0) olan bu dört sesi içermeyen müzik sistemi yoktur.
Şimdi durumu kısaca toparlayalım İlkel insanımız, doğal seslerin ve işitme -sisteminin yönlendirmesiyle, ardarda attığı Üç adımla kendisine temel sesin dışında
üç Exrde içeren bir çalgı yapmıştır. Bu çalgıyı çalarak, temel sesi her duyuşunda sezdiği üçüncü seleni elde edebildiği gibi, kendiliğinden oluşan 1,333 (4/3, 22
koma, beşli aralığının tersi) aralığını da istediği gibi çıkarıp dinleyebilecektir. Kuşkusuz, 2 ve 3 numaralı perdeler arasında oluşan 1,125 (9/8, 9 koma) aralığı da
ilgisini çekecek fakat bu aralıkla ilgili daha önceden beynine yerleşen bir bilgi bulunmadığı için onu yadırgayacak ve bir süre kullanmak istemeyecektir.
Ama, temel sesi çıkardıktan sonra 2 numaralı perdeye basınca, bilinçaltından kendisini isteten 31 koma’ lık aralığı elde edebiliyor. Bu işlemi yapmaktan
hoşlanacaktır. Ayrıca, bu iki sesin birlikte çıkarılmasının, sekizli aralığı kadar olmasa da gene de çok uyumlu olduğunu, hoş bir etki bırakan bir sonuç

icerdiğini görecektir. Aynı duyguları, 3 ve I numaralı perdelcrdcn çıkan sesleri ardarda veya bir arada dinlcyerek dc elde edebilecektir. Temel sesin arkasından 2 numaralı perdeye basarak elde ettiği aralığından hemen sonra I numaralı tınıyla bir bütünleşme duygusu algılayacak (sekizli aralığına varılıyor) böylece beşli aralığını her duyuşunda onu tamamlayan ve onun tersi olan dörtlü aralığını (2 ve 1 numaralı sesler arasındaki 22 k’ lık aralık) da daima duymak isteyecektir. Yani, bir perdeden sonra basacağı perdenin beşli aralığı vermesini nasıl istiyorsa, ondan sonra basacağı perdenin de dörtlü aralığı vermesini
isteyecektir. Bunun gibi, dörtlü aralığını her duyuşunda arkasında bir txşli aralığının gelmesini isteyecek ve bu suretle oluşan bütünleşme duygusundan hoşlanacaktır.
Böylece, herhangi bir perdeden başladığı zaman beşli ve dörtlü aralıklarım elde etmesini sağlayacak yeni yeni perdeler bağlayarak çalgısını geliştirecektir.
dizide, 0 ve 3 numaralı perdelerden başlandığı zaman aralığını ve dörtlü aralığım ardarda elde etmek olanağı vardır. Fakat 2 numaralı perdeden başlayarak tMli aralığı elde edilememektedir. 0 ve 3 numaralı perdeler arasına yeni bir perde bağlanarak bu sorun çözülebilir. Bu perdeden sonra 2 numaralı perdeye geçilince dörtlü aralığı da elde edilerek bütünlük sağlamr. Bunun gibi, 0 numaralı perdeden başlanarak dörtlü ve arkasından beşli aralığım elde etmek olanağı vardın 2 numaralı perdeden başlanarak da önce bir dörtlü arkasından bir beşli elde edilebilir. Fakat, 3 numaralı perdeden başlanarak dörtlü aralığı elde edilememektedir. 2 ve I numaralı perdelerin arasına yeni bir EMde bağlanarak dörtlü aralığı elde edilirse, bu yeni perde ile 3 numaralı perde arasında da beşli aralığı kendiliğinden oluşacak ve bütünlük sağlanacaktır. Özetle, şimdi yapılacak iki işlem vardır:  2 numaralı perdeden başlayarak beşli aralığını verecek yeni bir perde bulmak, (2) 3 numaralı perdeden başlayarak dörtlü aralığını verecek yeni bir bulmak.
Bu işlemlerden hangisi kolaydır’?

3 numaralı perdedcn başlayarak dörtlü aralığını verecek  diziyi sınırlayan sekizli aralığının içindedir. 2 numaralı perdeden itibaren beşli aralığını verecek Fxrde temel ses ve sekizlisinin oluşturduğu sınırlanan dışına taşmaktadır. Bu perdenin dizi içine çtirilmcsi için bir sekizli geri alınması gerekir. Bu işlemin biraz daha zor olduğu açıktır. Öyleyse, önce 3 ıumaralı perdeden itibarcn dörtlü aralığını veren perde bağlanacak, sonra 2 numaralı perdeden başlayarak beşli aralığını veren FWdcnin yeri aranacaktır.3 numaralı perdenin bağıl frekansı 1,333′ dür (22/31). Buradan başlayarak bir dörtlü aralığı verebilenenin bağıl frekansı,
(22/31X22/31) 24/32- 1619 1,778 lur. (Bu FMde için bağıl tel boyu 1/1,778 0,562 olacaktır.) Böylece, temel sesin dışında dört perde çeren 4 numaralı dizi elde edilir (Şekil 1.4). Bu dizidcn 31 (2 kere), 22 (3 kere), 9 (2 kere), 13 (l kere) e 44 (l kere) koma’ lık aralıklar elde edilebilmektedir. 3 ve 44 koma’ ilk aralıklar ilk defa bu dizide ortaya çıkmaktadır. Bundan sonra 2 numaralı perdeden itibaren beşliyi verecek perdenin yeri bulunmalıdır. Bu 5 numaralı perde sekizlinin dışına taştığı için bir sekizli alınacak ve dolayısıyla bağıl frekansı, 31/23 z 9/8 1,125 0,889). Böylece 5 acaktır. (Bağıl tX)Y 1/1,125 aralı dizi elde edilmiş olur .